De belangrijkste islamitische stromingen

De islam heeft afhankelijk van plaats en tijd een andere invulling gekregen. Zo verschilt de islam in Marokko op diverse onderdelen van de islam in bijvoorbeeld Indonesië, Suriname of Frankrijk. Uiteenlopende culturele achtergronden, de lokale geschiedenis en sociaal-economische situaties hebben invloed gehad op de ontwikkeling van de islam. 

Er bestaan binnen de islam een aantal hoofdstromingen. Het onderscheid tussen de twee belangrijkste stromingen, het soennisme en het shi'isme ontstond naar aanleiding van de opvolging van Mohammed. Shiieten geloven dat er een bloedlijn moet zijn tussen de opvolger en de profeet, terwijl dit voor soennieten niet noodzakelijk is.

De profeet had, ondanks negen vrouwen, geen mannelijke afstammeling; zijn enige zoon was jong overleden. Wel was zijn neef Ali kandidaat. Maar de meerderheid verkoos Mohammeds vriend Aboe Bakr als opvolger en niet zijn neef Ali. Uiteindelijk werd Ali toch de vierde kalief, maar hij werd in 661 vermoord evenals later zijn zoon Hussein. Na een kleine dertig jaar resulteerde dit tot het ontstaan van twee hoofdstromingen: het sjiisme en het soennisme.

De overgrote meerderheid (ca. 85%) van de moslims is soenniet. Voor hen is het belangrijk het leven van Mohammed zo getrouw mogelijk te volgen. Hierdoor zijn de Hadith, die de leefgewoonten van Mohammed beschrijven, erg belangrijk voor soennieten. Het soennisme kent vier grote rechtsscholen (richtingen):

  • Hanafieten (vooral in Turkije, Pakistan, India, Afghanistan, Egypte en West-Afrika)
  • Malikieten (vooral in Noord- en West-Afrika)
  • Hanbalieten ( vooral op het Arabisch schiereiland)
  • Sjafi’ieten (vooral in Maleisie en Indonesië)

Daarnaast worden er binnen bet soennisme een aantal substromingen onderscheiden, bijvoorbeeld de volgende twee hanbalitische stromingen:

  • het salafisme, een stroming die wenst terug te keren naar de zuivere islam en zoveel mogelijk de as-Salaf as Saalihien (de vrome voorgangers, namelijk Mohammed, zijn metgezellen en de generatie daarna) wil navolgen. Over het salafisme later meer.
  • Het wahabisme, een puriteinse stroming die staatsgodsdienst is van Saoedi-Arabie en zeer vergelijkbaar is met het salafisme

Ook het shi'isme kent rechtsscholen, zoals de Jafari, en substromingen zoals de liberale, humanistische alevieten, een grote minderheidsgroep onder Turkse Nederlanders, die veel overeenkomsten vertonen, maar niet hetzelfde zijn als de Arabische alawieten. Verder zijn er de Isma'ilieten of Zeveners (die in de terugkeer van de zevende Imam geloven) of de Twaalvers, die geloven dat er twaalf imams met groot gezag zijn geweest. De twaalfde imam, de Mahdi (verlosser), zou mysterieus zijn verdwenen en de twaalvers hopen nog op zijn terugkeer.

Verder zijn er de khawarij die zich onderscheiden van zowel soennisme als sjiisme door de nadruk die wordt gelegd op daden in plaats van dogma's. Zij moeten weinig hebben van rituelen en verzetten zich tegen corrupt leiderschap. Tot de substromingen behoren de liberale Mu'tazilieten en de Ibadieten (staatsgodsdienst van Oman en sommige berbergroepen in Algerije).

Het soefisme is een mystieke, spirituele beweging die binnen zowel soennisme als sjiisme voorkomt. Het hecht veel belang aan het ontwikkelen van zelfdiscipline en aan spirituele, meditatieve oefeningen. Daarnaast bestaat het universeel soefisme, een stroming die door Hazrat Inayat Khan naar Europa en Amerika werd gebracht werd. Zijn boodschap wordt niet meer specifiek als islamitisch gezien. Volgens Hazrat Inayat Khan komen alle godsdiensten uit één en dezelfde goddelijke bron voort en zijn alle religies uiteindelijk, ondanks verschillende benamingen, op dezelfde God gericht.

Andere stromingen zijn de Ahmaddiya (Pakistan,West-Afrika, Suriname), de Druzen (uit het sjiisme voortgekomen in Libanon, Syrië, Israël en Jordanië) en de Koranische moslims, die alleen de Koran accepteren en de Hadith verwerpen.

Islamisme of politieke islam
‘Islamisme’ of ‘politieke islam’ zijn verzameltermen voor verschillende islamitische stromingen (soennitisch en shi'itisch) die er naar streven dat moslims terugkeren naar hun religieuze bronnen, en politieke (wereldlijke) macht verwerven.

Jongeren die radicaliseren vinden vaak inspiratie bij een aantal islamitische geleerden uit de 19e en 20ste eeuw, die religieus fundamentallsme vaak combineerden met politiek activisme, meestal gericht tegen de westerse koloniale overheersers en hun cultuur. 

Al Afghani (1839-1897) was een man die opriep tot solidariteit onder moslims tegenover het opdringende Westen. Hij stelde dat moslims zich konden verenigen door de gemeenschappelijkheid van geloof en levenswijze te herstellen. Ook Mohammed Abduh (1849-1905) en zijn leerling Rashid Rida (1865-1935) wilden de islam herinterpreteren op basis van terugkeer naar dé bron, de Koran.

Hassan al Banna (1906-1949) werd weer geïnspireerd door Rida en Abduh. Hij was een anti-imperialist ten tijde van de Britse overheersing in Egypte en streefde naar herstel van de islamitische staat. Hij was oprichter van de Moslimbroeders in Egypte, waar ook Sayyid Qutb (1906-1966) later actief in werd. Ten tijde van de kolonialisatie werd geprobeerd de moslimidentiteit te bevestigen door stelling te nemen tegen de westerse kolonisatoren, daarna werden de imperialisten, de Verenigde Staten en de zionisten uit Israël de ‘gemeenschappelijke vijand’. 
 

Salafisme
Vooral sinds de moord op Theo van Gogh wordt er over salafisten gesproken wanneer het gaat over islamisme, radicalisering en terreur door moslims. Veel islamitische terroristen van de laatste jaren hebben een salafistische achtergrond, maar daarmee zijn niet alle salafisten terroristen. En die suggestie wordt wel vaak gewekt. Salafisten worden in de media, maar ook vaak in publicaties van de overheid ten onrechte afgebeeld als een homogene groep die tegen integratie is en zich gewelddadig tegen het westen verzet.

Het salafisme is de verzamelnaam van soennitische bewegingen waarvoor de vrome voorouders (salaf) als rolmodel fungeren. Met deze vooroouders worden de eerste drie generaties van moslims bedoeld: de metgezellen van Mohammed en de twee daaropvolgende generaties na hen. Hierbij wordt verwezen naar een Hadith die wordt toegeschreven aan Mohammed: “De mensen van mijn generatie zijn de beste, dan degenen die hen volgen, en dan degenen die de laatste (dat wil zeggen de eerste drie generaties van moslims) zijn.” De term salafisme (in het Arabisch: سلفي "voorgangers" of "vroege generaties") wordt teruggevoerd naar de islamgeleerde Ibn Taymiyya die leefde in de 13e en 14e eeuw. Hij pleitte voor een terugkeer naar de salaf om het slechte functioneren van moslims tegen te gaan. 

Bid’ah
De Soenna (het voorbeeld van de profeet Mohammed) is het centrale aspect van de salafi doctrine. Iedere stap buiten de Koran en de Soenna betekent dat men zich verwijdert van de gedachte over de tawheed, de eenheid van God, terwijl iedere handeling die in overeenstemming is met de Koran en de Soenna beschouwd kan worden als een daad van aanbidding.

Bid’ah, religieuze vernieuwingen na de tijd  van Mohammed, zijn voor salafisten een groot kwaad. Zij geloven dat activiteiten die geworteld zijn in bid’ah niet zullen leiden tot een hemelse beloning en dat zij een gevaar vormen voor de islam.. Mohammed zou volgens hen ook gewaarschuwd hebben tegen vernieuwingen van de godsdienst: "Wie innoveert of een vernieuwer huisvest ontvangt de vloek van Allah, Zijn engelen, en de hele mensheid.

Voor salafi’s is ook de deculturalisering van de islam, het scheiden van cultuur en religie, erg belangrijk. Bepaalde (locale) pre-islamitische culturele gebruiken, zoals een gedwongen huwelijk of de wijze waarop Marokkanen het huwelijk vieren, worden door salafisten buiten de islam geplaatst. Ook keren zij zich tegen ongewenste materialistische en (westers) culturele invloeden.

Nederlandse salafi’s zijn vaak jongeren van de tweede generatie die kritisch staan ten opzichte van de religieuze praktijken van hun ouders. Tot deze groep behoren, zo is onze indruk, ook relatief veel beeerlingen. Voor salafi’s is het exact naleven van de voorgeschreven rituelen van groot belang. Niet alleen in gebed, maar in elke activiteit in het dagelijkse leven. Ze hebben er dan ook bijna een dagtaak aan om uit te vinden hoe ze de gedragsregels van 1400 jaar geleden in deze tijd moeten interpreteren. Ze moeten bijvoorbeeld streng letten op hun voeding (ze kijken bijvoorbeeld ook naar voedingsadditieven, de e-nummers), ze moeten water drinken in drie pauzes met de rechter hand, zich volgens strikte voorschriften kleden en drie keer kloppen voordat ze een huis binnengaan. Ook muziek, een schilderij met de afbeelding van een levend wezen erop, of spullen die verkregen zijn door criminele activiteiten zijn verboden. Gevaarlijk, maar niet verboden zijn: televisie, internet, kranten (‘alleen raadplegen als je die echt nodig hebt’) en tijdschriften.

Stromingen
Salafisten verwerpen westerse concepten als de westerse economie, grondwetten en politieke partijen. Islamitische concepten als dawa en sharia zijn voor hen belangrijker dan een islamitische politieke partij of staat. Toch is de mate waarin ze zich met het wereldse leven en vooral politiek bezig houden tussen salafistische stromingen een onderscheidend twistpunt. Een ander, belangrijk verschil tussen de verschillende salafistische stromingen is hoe er gedacht wordt over de gewelddadige jihad.

Er worden binnen het salafisme twee hoofdstromingen onderscheiden: de Salafiyya Ilmiyya die geweld afwijzen en de Salafiyya Jihadiyya die de mondiale jihad propageren tegen zowel het Westen als Arabische regeringen. Deze laatste groep worden ook wel de takfiri genoemd. Tot deze groep behoort bijvoorbeeld Mohammed Bouyeri, de moordenaar van Theo van Gogh.

Binnen de vreedzame Salafiyya Ilmiyya, ook wel de selefies, zijn twee stromingen te onderscheiden: er is een stroming die zich alleen bezighoudt met religie en een stroming die zich ook met de politiek bemoeit. De eerste a-politieke groep wordt ook de salafi dawa genoemd.


Deze site gaat vooral over de wijze waarop moslims zich in Nederland georganiseerd hebben en niet over de islam als religie. Beknopte aandacht geven we aan de volgende onderwerpen: 

 

De achtergrondartikelen op deze site zijn geschreven door Roemer van Oordt en Ewoud Butter. De informatie op deze site is 'work-in-progress' en wordt geregeld aangevuld en indien nodig gecorrigeerd. Heeft u opmerkingen of aanvullingen, mail deze dan naar info@polderislam.nl
Laatste wijziging: 12 september 2015

Delen:


Gerelateeerde nieuwsberichten: